Ursula von der Leyen ogłosiła w orędziu o stanie Unii, że reszta programu SAFE ma zasilić współpracę europejskich i ukraińskich firm zbrojeniowych. Dyplomaci w Brukseli mówią o zaskoczeniu. Chodzi o pożyczki, które spłacają państwa, a nie Komisja Europejska.
Co zapowiedziała von der Leyen w sprawie SAFE i Ukrainy
Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen w orędziu o stanie UE powiedziała, że pozostałe środki unijnego programu dozbrajania SAFE zostaną użyte do wspierania wspólnych projektów europejskich i ukraińskich firm zbrojeniowych. Dodała, że Ukraina walczy o swoją przyszłość, ale także o przyszłość Europy. SAFE, czyli Security Action for Europe, to instrument pożyczkowy o puli do 150 miliardów euro. Państwa członkowskie biorą z niego preferencyjne kredyty na zbrojenia, wspólne zakupy i projekty przemysłowe. Ukraina może uczestniczyć w części kwalifikowanych zamówień. To nie jest fundusz dotacji, który Komisja wydaje samodzielnie. To pożyczki, które później trzeba oddać. W tym samym wystąpieniu von der Leyen mówiła też o wzmocnieniu ukraińskiej obrony powietrznej, o zakupie amerykańskich Patriotów i o wspólnym, tańszym systemie rakietowym Freyja. Co więcej, program SAFE miał być – według jej słów – bazą do kolejnych projektów z ukraińskimi spółkami. Szczegółów finansowania i ostatecznej kwoty nowego mechanizmu Komisja nie podała.
Brak konsultacji. Dyplomaci mówią o zaskoczeniu
Relacje z Brukseli, które przytacza wPolityce.pl za RMF FM i Polskim Radiem, wskazują, że zapowiedź zaskoczyła unijnych dyplomatów. Państwa członkowskie nie zostały w tej sprawie skonsultowane. Korespondentka RMF FM Katarzyna Szymańska-Borginon usłyszała od unijnego dyplomaty, że takiej rozmowy z Komisją Europejską nie było. Dyplomata mówił z irytacją, że to państwa członkowskie spłacają pieniądze z tej pożyczki, a nie Komisja. SAFE to kredyty zaciągane przez kraje UE. Zmiana przeznaczenia reszty puli – zdaniem stolic – wymaga uzgodnień, a nie ogłoszenia z mównicy. Dziennikarka ustaliła też, że na roboczych spotkaniach Komisja sygnalizowała jedynie, iż zastanawia się nad zmianami w wykorzystaniu pozostałych pieniędzy. Ponadto państwa odpowiedziały wtedy, że takie zmiany trzeba najpierw z nimi uzgodnić. Zaskoczenie jest tym większe, że na razie nie wiadomo nawet, ile środków rzeczywiście zostanie w puli. Szacunki pojawiające się w relacjach europejskich mówią o kwocie rzędu 10–15 miliardów euro, czasem o przedziale 10–20 miliardów. To reszta z programu wartego do 150 miliardów euro. Część krajów zmniejszyła wcześniejsze deklaracje. Włochy długo nie domykały pełnej kwoty rezerwacji. Dopóki Komisja nie poda twardej liczby, spór toczy się o pieniądze, których dokładny stan nie jest publicznie potwierdzony.
Drugi nabór SAFE i polski plan pod znakiem zapytania
W sierpniu wiceszef Ministerstwa Obrony Narodowej Paweł Zalewski zapowiadał drugi nabór SAFE. Polska chciała do niego przystąpić. Po wystąpieniu Ursuli von der Leyen ten plan staje pod znakiem zapytania – właśnie dlatego, że reszta puli miałaby pójść na nowy program z ukraińskim przemysłem, a niekoniecznie na kolejną rundę dla stolic. Polska jest największym beneficjentem dotychczasowego SAFE. Wcześniejsze ustalenia mówiły o pożyczce rzędu 43,7 miliarda euro. To nie oznacza automatycznie, że Warszawa traci już przyznane środki. Chodzi o to, czy zostanie jeszcze wolna pula na drugi nabór, na który liczyły część państw, w tym Polska. Ukrainska Prawda, powołując się na te same ustalenia RMF FM, pisała, że zapowiedź zaskoczyła Polskę i kilka innych krajów UE. Co więcej, stolice uważają, że to one powinny mieć decydujący głos w sprawie niewykorzystanych pożyczek, skoro to one je spłacają.
Opór państw: współpraca tak, odgórny nakaz nie
O oporze unijnych krajów donosiła także korespondentka Polskiego Radia Beata Płomecka. Dyplomaci i urzędnicy powtarzali jej, że jeśli jakiś kraj będzie miał pomysł na projekt wspólny z Ukrainą, to go zrealizuje. Nie może to jednak być odgórny nakaz. To jest sedno sporu o SAFE i Ukrainę. Nikt w przytoczonych relacjach nie kwestionuje prawa państw do dobrowolnej współpracy z ukraińskim przemysłem obronnym. Sprzeciw dotyczy trybu: Komisja ogłasza nowy kierunek dla reszty pożyczek, a stolice twierdzą, że nie było uzgodnienia. Program SAFE od początku łączył zbrojenia Europy z możliwością udziału Ukrainy w części zamówień. Kilkanaście państw już wcześniej planowało projekty z Kijowem. Różnica polega na tym, czy reszta pieniędzy ma zostać „przypięta” do osobnego programu Komisji, czy zostać w gestii państw, które biorą i spłacają kredyt. Von der Leyen przedstawiła pomysł jako kolejny krok po systemie Freyja i po wsparciu Ukrainy przed najtrudniejszą zimą wojny. Natomiast unijne stolice odpowiadają procedurą: najpierw liczba, potem zgoda państw, dopiero potem nowy program. Dopóki tego nie ma, zapowiedź z orędzia pozostaje polityczną deklaracją, a nie zamkniętą decyzją budżetową.
Opracowanie: MojaPL.pl
Źródła: wPolityce.pl (za RMF FM, polskieradio24.pl, PAP), RMF FM / Katarzyna Szymańska-Borginon, Polskie Radio / Beata Płomecka, Ukrainska Pravda, Euronews, Euractiv, Komisja Europejska (SOTEU 2026), tysol.pl.
