List nie jest ustawą, ale ma trafić do codziennej praktyki. Zalecenia Kotuli dla medyków poszły do Naczelnej Izby Lekarskiej, Krajowej Izby Ratowników Medycznych i Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych. Kopię dostali minister zdrowia i Rzecznik Praw Pacjenta.
Co jest w piśmie z 25 września
Dokument nosi znak DRT.581.22.2026 i tytuł „Wrażliwość językowa w systemie ochrony zdrowia”. Kotula, sekretarz stanu, powołuje się na priorytet VI Krajowego Programu Działań na Rzecz Równego Traktowania na lata 2022–2030. Program mówi o języku opartym na szacunku, który nie wyraża pogardy, nie poniża i nie narusza godności. Przywołuje też artykuł 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej o godności człowieka.
Stąd wniosek pisma: język włączający, niewykluczający, niestygmatyzujący i niedyskryminujący dotyczy także praw pacjentów. Pełnomocniczka prosi izby, by zapoznały się z pismem i przekazały je pracownikom ochrony zdrowia, tak aby mogli stosować te zasady w codziennej praktyce. To prośba o rozpowszechnienie, nie przepis karny.
„Zmiana płci” i klasyfikacja WHO
Pierwsza część dotyczy osób transpłciowych. Kotula przypomina, że w ICD-11 Światowa Organizacja Zdrowia przestała klasyfikować transpłciowość jako zaburzenie psychiczne i usunęła pojęcie „transseksualizmu”. W ICD-10 ta kategoria była w rozdziale zaburzeń psychicznych. W ICD-11 pojawiła się jednostka „niezgodność płciowa”, opisana jako utrzymująca się wyraźna niezgodność między płcią doświadczaną a płcią przypisaną, w rozdziale stanów związanych ze zdrowiem seksualnym.
Określenie „zmiana płci” pismo nazywa zbyt dużym uproszczeniem. Osoba transpłciowa, według listu, dostosowuje ciało i dane formalne do odczuwanej płci, a tożsamość nie sprowadza się do fenotypu. Stąd zdanie: nie zmienia płci, lecz ją uzgadnia, dokonując korekty płci, czyli tranzycji. Zalecane zwroty to „uzgodnienie płci” albo „korekta płci (tranzycja)”. „Transseksualizm” ma zastąpić „niezgodność płciowa”.
Kotula cytuje też publikację Rzecznika Praw Obywatelskich „Postępowania w sprawach o uzgodnienie płci”: lekarze i psychologowie przy korekcie płci powinni uwzględniać potrzeby pacjentów, zwłaszcza indywidualną ekspresję płciową. Język ma wyrażać empatię i nie sugerować, że transpłciowość jest jednostką chorobową.
„Upośledzenie” i „niepełnosprawność”
Druga część zaleceń Kotuli dla medyków dotyczy niepełnosprawności. „Osoba upośledzona umysłowo” i „upośledzenie umysłowe” nazwano terminami silnie stygmatyzującymi i krzywdzącymi, mogącymi źle wpływać na funkcjonowanie osób, wobec których się ich używa. Zalecenie: „osoby z niepełnosprawnością intelektualną”, bo zwrot wskazuje na niepełnosprawność i nie kategoryzuje człowieka.
To samo dotyczy szerszego języka. Zamiast „osoby niepełnosprawne” — „osoby z niepełnosprawnością”. Uzasadnienie: tożsamość nie sprowadza się do jednej cechy, a język ma podkreślać sprawczość, nie sprowadzać kogoś wyłącznie do diagnozy.
Jak opisują to serwisy
„Menedżer Zdrowia” opublikował pismo i napisał o „indeksie słów zakazanych”. Wymienił cztery pary: „zmiana płci” na „uzgodnienie” lub „korektę”, „transseksualizm” na „niezgodność płciową”, „upośledzenie umysłowe” na „niepełnosprawność intelektualną”, „osoby niepełnosprawne” na „osoby z niepełnosprawnością”. Do Rzeczy i wPolsce24 nazwały to cenzurą i apelem o wykluczenie określeń z użycia. Sam dokument takiej sankcji nie wprowadza. Prosi samorządy, by przekazały zalecenia personelowi.
Kotula jest polityczką Lewicy i pełnomocniczką rządu do spraw równości. Pismo nie zmienia ICD, kodeksu karnego ani prawa do dokumentacji medycznej. ICD-11 i tak obowiązuje jako klasyfikacja WHO, niezależnie od tego listu. Spór dotyczy tego, czy izby mają promować te zwroty w gabinecie, na izbie przyjęć i w języku ratowników.
Część środowisk medycznych i komentatorów uznaje odejście od „upośledzenia” za zgodne z wieloletnim językiem rehabilitacji. Inni widzą w „uzgodnieniu płci” polityczną zmianę nazwy, nie zmianę faktu klinicznego. List rodziców dzieci z zaburzeniami identyfikacji płci, opublikowany wcześniej przez PCh24, domaga się zakazu tranzycji medycznej i prawnej. To osobny głos, nie odpowiedź izb na pismo Kotuli.
Opracowanie: MojaPL.pl
Źródła: pismo Pełnomocniczki Rządu ds. Równości z 25 września 2026 (DRT.581.22.2026, opublikowane przez Menedżer Zdrowia / Termedia), Do Rzeczy, wPolsce24.
